Spokojnie - to tylko badanie czyli jak czytać wyniki analiz

Literki, cyferki, które kompletnie nic nam nie mówią - tak najczęściej czujemy się, spoglądając na otrzymane wyniki badań laboratoryjnych. Jak je rozszyfrować?

Różnie bywa też z lekarzami - czasem spieszą się i zamiast dokładnego wyjaśnienia dostajemy kilka rzuconych w przelocie zdań. Zdarza się, że mówią zbyt fachowym językiem, a my po prostu wstydzimy się poprosić o jaśniejsze wytłumaczenie. To błąd. Pamiętajmy - poprosić o dokładne wyjaśnienie wyników badań to nasze prawo, a spełnić tę prośbę to obowiązek lekarza. Może się też jednak zdarzyć, że otrzymamy wyjaśnienie, ale po powrocie do domu nachodzą nas wątpliwości. Z pomocą może przyjść nasz poradnik.

W większości dobrych ośrodków diagnostycznych wyniki badań wydaje się na drukach zawierających przedział pokazujący normę dla danego badania. Gdy nasz wynik znajduje się w tym przedziale - nie powinno być powodów do zmartwień. Gorzej, gdy znajduje się poniżej lub powyżej prawidłowych wartości - to pierwszy znak, że z naszym zdrowiem coś może być nie tak.
Badanie krwi obwodowej

Jak się do niego przygotować

Na badanie krwi obwodowej zgłaszamy się na czczo, a na ok. pół godziny przed pobraniem krwi powinniśmy też unikać większego wysiłku - niespełnienie tych warunków może zafałszować rzeczywiste wyniki badań.

W przypadku niektórych, bardziej skomplikowanych badań, np. poziomu hormonów, sposób przygotowania powinien być ustalony z lekarzem.

OB - odczyn Biernackiego, czyli odczyn opadania krwinek czerwonych.

Informuje nas o tym z jaką szybkością opadają czerwone krwinki (erytrocyty) w osoczu (płynnej części krwi) w czasie jednej godziny.

Norma

Mężczyźni poniżej 60. roku życia - <8 mm/godz.

Mężczyźni powyżej 60 r. ż. - <15 mm/godz.

Kobiety poniżej 60 r. ż. - <12 mm/godz.

Kobiety powyżej 60 r. ż. - < 20 mm/godz.

OB. Powyżej 100 mm/godz. prawie zawsze świadczy o istnieniu jakiejś choroby. Niekiedy jednak zdarza się, że choć OB jest prawidłowe, to ktoś i tak jest jednak chory.

Kiedy OB wzrasta

podczas miesiączki, ciąży, po porodzie, w starszym wieku

przy antykoncepcji hormonalnej

przy niedokrwistości

podczas infekcji

w chorobach tarczycy

Kiedy OB maleje

przy chorobach układu krążenia

Morfologia krwi obwodowej

To kilka badań, dzięki którym uzyskujemy informacje o komórkach znajdujących się w naszej krwi - ich liczbie i funkcjonowaniu

HCT - hematokryt

Informuje nas o tym, jaką objętość krwi stanowią krwinki czerwone, czyli erytrocyty.

Norma

Mężczyźni - 40-54proc. (0,4-0,54)

Kobiety - 37-47proc. (0,37-0,47) Za wysoki hematokryt może świadczyć o odwodnieniu lub nadkrwistości, zbyt mały - o niedokrwistości

HGB - hemoglobina - znajduje się w czerwonych krwinkach. Do niej przyłącza się wdychany przez nas tlen.

Norma

Kobiety - 12-16 g/dl lub (7,5-9,9 mmol/l)

Mężczyźni - 14-18 g/dl lub (8,7-11,2 mmol/l)

RBC - krwinki czerwone, czyli erytrocyty - to one dzięki hemoglobinie roznoszą tlen po całym organizmie

Norma

Kobiety - 3,5-5,2 mln/ l

Mężczyźni - 4,2-5,4 mln/ l Inne badania erytrocytów:

MCV - ich objętość

Norma - 82-92 fl Zawartość hemoglobiny

MCH - norma - 27-34 pg

MCHC - norma - 32-36 g/dL

Gdy powyższe wyniki są nieprawidłowe, może to świadczyć o anemii (niedokrwistości), zwiększonym wytwarzaniu krwinek w szpiku kostnym, odwodnieniu

WBC - krwinki białe, czyli leukocyty

Bronią nasz organizm przed np. bakteriami i wirusami

Norma

Kobiety i mężczyźni - 4-10 tys./ l

Wyniki nieprawidłowy:

w zakażeniach

procesach zapalnych

nowotworach krwi

przy uszkodzeniu szpiku kostnego

PLT - płytki krwi, czyli trombocyty niezbędne do krzepnięcia krwi

Norma - Kobiety i mężczyźni - 150-400 tys./ l

Wynik nieprawidłowy:

w chorobach szpiku kostnego

w chorobach śledziony

jeżeli płytki są niszczone przez niektóre leki czy środki owadobójcze

Wzór odsetkowy - rozmaz krwi obwodowej - to badanie poszczególnych typów krwinek białych.

Granulocyty obojętnochłonne (neutrofile)

Norma: pałeczkowate - 3-5proc. (0,03-0,05)

Podzielone - 50-70 proc. (0,5-0,7)

Powyżej normy - w zakażeniach

Poniżej normy - po niektórych lekach, w zakażeniach wirusowych i bakteryjnych,

przy niedoborze żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego i przy zmniejszeniu odporności

Granulocyty kwasochłonne (eozynofile)

Norma - 2-4proc. (0,02-0,04)

Powyżej normy - alergie, zakażenia pasożytami, ziarnica złośliwa, kolagenozy

Poniżej normy - ciężkie zakażenia ogólnoustrojowe, po zażyciu sterydów

Granulocyty zasadochłonne (bazofile)

Norma - 0-1proc. (0-0,001)

Powyżej normy - alergie, niedoczynność tarczycy, gruźlica

Poniżej normy - po podaniu niektórych leków (sterydy, hormony tarczycy, estrogeny), po chemioterapii i naświetlaniach

Limfocyty

Norma 25-40proc. (0,25-0,40)

Powyżej normy - zakażenia, alergie

Poniżej normy - zakażenie HIV

Monocyty

Norma - 2-8proc. (0,02-0,08)

Powyżej normy - zakażenia (gruźlica, mononukleoza), po usunięciu śledziony, szpiczak mnogi

Badania krzepnięcia krwi

Kiedy powinniśmy sobie je zrobić:

przed zabiegiem chirurgicznym

gdy zauważymy u siebie większą skłonność do krwawień

gdy chorujemy przewlekle na wątrobę lub nerki

Czas protrombinowy

Norma - 12-18 sekund

Wskaźnik protrombinowy

Norma - 80-120 proc.

Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość, np. przy niedoborze witaminy K i uszkodzeniu wątroby

APTT - czas kaolinowo-kefalinowy

Norma - 37-46 sekund

Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość

INR

Norma 0,9-1,3

Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość

Fibrynogen

Norma - 200-400 mg/dl

Powyżej normy:

stany zapalne, choroby zakaźne, choroby tkanki łącznej, tzw. kolagenozy, choroby nerek, ciąża, choroby nowotworowe

Poniżej normy: choroby wątroby, ciężkie zakażenia po zabiegach operacyjnych

Badanie wątroby

AlAT i AspAT - enzymy wątrobowe - aminotransferaza alaninowa i asparaginianowa

Norma - < 40 IU/l

Powyżej normy: uszkodzenie wątroby przez np. wirusy, leki, alkohol, toksyny, zapalenie dróg żółciowych, uszkodzenie mięśni np. na skutek stanu zapalnego lub działania niektórych leków

Bilirubina

Norma - 0,2-1,0 mg/dl (3,4-17 mol/l)

Powyżej normy: zastój żółci w drogach żółciowych na skutek zapalenia lub kamicy, choroby wątroby, zatrucie alkoholem, lekami, grzybami lub środkami chemicznymi

Badanie nerek

Kiedy przeprowadzić: częste oddawanie moczu lub częste parcie na mocz połączone z bólem i pieczeniem, krew w moczu, gorączka o niewyjaśnionym pochodzeniu, obrzęki wokół oczu i kostek, ziemista skóra i świąd, okresowo przy nadciśnieniu tętniczym i cukrzycy

Kreatynina

Norma - 0,7-1,4 mg/dl

Im wyższy poziom kreatyniny, tym nasze nerki gorzej pracują

Mocznik

Norma - 15-39 mg/dl

Powyżej normy: choroby nerek, przewlekłe choroby wątroby, stany gorączkowe, krwotoki

Badanie cholesterolu i trójglicerydów, czyli lipidogram

Kto powinien: osoby otyłe, prowadzące siedzący tryb życia i palące papierosy, osoby z rozpoznaną chorobą układu sercowo-naczyniowego - nadciśnieniem czy chorobą niedokrwienną serca, osoby cierpiące na cukrzycę, choroby nerek, wątroby i tarczycy, osoby, w których rodzinie występowały wrodzone zaburzenia lipidowe, osoby z obecnością żółtych narośli, tzw. kępek na powiekach, skórze i w każdym innym miejscu.

Cholesterol całkowity

Norma - <200 mg/dl

Trójglicerydy

Norma - < 150 mg/dl (1,7 mmol/l)

Cholesterol LDL - zły cholesterol

Norma - < 100 mg/dl (2,6 mmol/l)

Cholesterol HDL - dobry cholesterol

Norma

Kobiety - >50 mg/dl (1,3 mmol/l)

Mężczyźni - >40 mg/dl (1,0 mmol/l)

Tłuszcze powyżej normy (hiperlipidemia): zbyt duża ilość tłuszczów w posiłkach, cukrzyca, przewlekła niewydolność nerek, alkoholizm, niedoczynność tarczycy

Tłuszcze poniżej normy (hipolipidemia): niedożywienie, nadczynność tarczycy, zaburzenia trawienia i wchłaniania tłuszczy

Badania białka

Białko całkowite

Norma - 6-8 g/dl

Albuminy

Norma - 55-69 proc. (4,3-5,1 g/dl)

Globuliny alfa1

Norma - 1,6-2,9 proc. (0,1-0,2 g/dl)

Globuliny alfa2

Norma - 7,0-11 proc. (0,5-0,8 g/dl)

Globuliny beta

Norma - 7,9-13 proc. (0,6-0,9 g/dl)

Globuliny gamma

Norma 9-16 proc. (0,6-1,1 g/dl)

Powyżej normy - hiperproteinemia

niektóre choroby wątroby, choroby tkanki łącznej (kolagenozy), przewlekłe stany zapalne, np. reumatoidalne zapalenie stawów, pozorna hiperproteinemia może się pojawić przy odwodnieniu

Poniżej normy - hipoproteinemia

za mało białka w diecie, nieprawidłowe trawienie i wchłanianie białek, nadczynność tarczycy, zakażenia bakteryjne, wirusowe i pasożytnicze

Badanie hormonów tarczycy

Kto powinien się badać:

Osoby z podejrzeniem niedoczynności tarczycy

zwiększona wrażliwość na zimno, apatia, spowolnienie ruchowe i umysłowe, sucha skóra, zaparcia, przybieranie na wadze

ochrypły głos, suche, łamliwe włosy

Osoby z podejrzeniem nadczynności tarczycy

zła tolerancja ciepła: wzmożona potliwość, nadmierne pobudzenie, nerwowość, bezsenność, ciepła, wilgotna skóra, biegunki, chudnięcie pomimo wzmożonego apetytu, cienkie włosy, zaburzenia rytmu serca

TSH

Norma - 0,350-4,940 ulU/mL

fT3

Norma - 2,63-5,7 pmol/l

fT4

Norma - 9,0-19 pmol/l

Zmiany w chorobach tarczycy

TSH - zmniejszone ft3,fT4- zwiększone -nadzczynność tarczycy

TSH -zwiększone fT3 fT4 -zmniejszone niedoczynność tarczycy

TSH - zmniejszone lub w dolnej granicy normy, fT3 fT4 -prawidłowe-wczesna nadczynność bez dolegliwości.

TSH - zwiększone lub w górnej granicy normy fT3 fT4 -prawidłowe -wczesna niedoczynność, najczęściej jeszcze bez objawów.

Pamiętaj: prawidłowe wyniki badań hormonów tarczycy nie wykluczają całkowicie choroby

Badanie jonów

Sód - Na

Norma - 135-145 mmol/l

Poniżej normy: zbyt mała ilość w diecie, stosowanie leków moczopędnych, przy wymiotach, biegunkach, nadmiernym poceniu się, zapalenie trzustki, niewydolność krążenia

Powyżej normy: odwodnienie, zbyt dużo sodu w diecie - przy przesalaniu

Potas - K

Kto powinien się badać: osoby z zaburzeniami rytmu serca, cierpiący na zaparcia, przy zaburzeniach oddawania moczu

gdy przez dłuższy czas utrzymuje się uczucie osłabienia

Norma - 3,5-5,0 mmol/l

Powyżej normy - hiperkaliemia

za dużo potasu w diecie, niewydolność nerek, niedobór insuliny

Poniżej normy - hipokaliemia

za mało potasu w diecie, biegunki, wymioty, nadużywanie środków przeczyszczających, stosowanie leków moczopędnych, zaburzenia hormonalne

Magnez - Mg

Norma - 1,9-2,5 mg/dl (0,8-1,0 mmol/l)

Powyżej normy:

za dużo magnezu w diecie, leki zawierające magnez, środki przeczyszczające, niewydolność nerek, zaburzenia hormonalne, np. niedoczynność tarczycy

Poniżej normy:

za mało magnezu w diecie, nadużywanie alkoholu, zaburzenia hormonalne np. nadczynność tarczycy i przytarczyc, cukrzyca

wymioty, biegunki, stosowanie leków moczopędnych, ostre zapalenie trzustki, choroby kości

Wapń - Ca

Norma - 8,6-10,2 mg/dl (2,20-2,75 mmol/l)

Powyżej normy:

zbyt dużo wapnia w diecie, zwłaszcza pod postacią suplementów

Poniżej normy:

niedobór wapnia w diecie, nieprawidłowe wchłanianie z przewodu pokarmowego, niedobór witaminy D, pod wpływem leków moczopędnych, ostre zapalenie trzustki

Badanie cukru

Krew pobrana na czczo

Stężenie cukru

poniżej 100 mg/dl(5,6 mmol/l)

-wynik prawidłowy

100-125 mg/dl (5,6-6,9mmol/l)

-wynik nieprawidłowy

126 mg/dl (7,0mmol/l)

powyżej -cukrzyca (wynik musi zostać powtórzony dwa razy)

Krew pobrana w dowolnym momencie:

200 m,g/dl (11,1 mmol/l) lub powyżej -cukrzyca (wynik musi zostać powtórzony dwa razy)

Krew pobrana dwie godziny po wypiciu 75 g glukozy (test obciążenia glukozą)

poniżej 140 mg/dl (7,8mmol/l)-wynik prawidłowy

140-199mg/dl (7,8-11mmol/l)-nieprawidłowa tolerancja glukozy

200mg/dl (11,mmol/l) lub powyżej -cukrzyca

Cukier poniżej normy - hipoglikemia (stężenie glukozy spada poniżej 50 mg/dl (2,8 mmol/l)

wpływ leków przeciwcukrzycowych, głodzenie się, przewlekłe uszkodzenie wątroby


Ogólne badanie moczu

Przygotowanie do badania

Podobnie jak w przypadku badania krwi, najlepiej jest wcześniej ustalić z lekarzem, w jaki sposób przygotować się do badań.

Mocz do badania najczęściej pobierany jest przy pierwszym porannym skorzystaniu z toalety, ze środkowego strumienia. Siusiamy według schematu: ubikacja, pojemniczek, ubikacja.

Większość laboratoriów wydaje pojemniki do badań na mocz. Jeżeli nie, z pewnością dostaniemy je w aptece. Pojemnik należy opisać (imię i nazwisko) i w ciągu dwóch godzin dostarczyć do laboratorium.

Barwa moczu - jasnożółta

mocz ciemnieje np. przy odwodnieniu

przejrzystość - mocz przejrzysty. Mętnieje, np. gdy pojawi się krew lub bakterie

pH

Norma - 5,5-6,8

Poniżej normy: gorączka, odwodnienie, głodzenie się, cukrzyca

Powyżej normy: po uporczywych wymiotach, nadczynność przytarczyc, dieta bezmięsna

Ciężar właściwy - 1,015-1,025 g/ml

bilirubina - <0,2 mg/dl

urobilinogen - < 1 mg/dl

powyżej normy - np. wirusowe zapalenie wątroby, żółtaczka

białko - <10 mg/dl

powyżej normy - przemarznięcie, stany gorączkowe, duży wysiłek fizyczny

glukoza - <15 mg/dl

Powyżej normy - źle kontrolowana cukrzyca

ciała ketonowe - <5 mg/dl

powyżej normy - przy cukrzycy, stanach gorączkowych, głodzeniu się

Badanie osadu moczu

krwinki czerwone (erytrocyty) - 0-1 wpw (w polu widzenia)

krwinki białe (leukocyty) - 1-4 wpw

nabłonki płaskie - 5-15 wpw

nabłonki okrągłe - brak

bakterie - brak

drożdżaki - brak

wałeczki szkliste - 0-1 wpw

wałeczki erytrocytarne, leukocytarne, nabłonkowe i ziarniste - brak

szczawiany - obecne

fosforany - obecne

moczany - obecne

Zwiększenie w moczu ilości wszystkich powyższych elementów może świadczyć o toczącej się chorobie

Ogólnie - nieprawidłowe wyniki badania moczu mogą świadczyć o:

zakażeniach układu moczowego, kamicy nerkowej, niewydolności nerek, zaburzeniach dotyczących prostaty, urazie nerek

Materiał powstał na podstawie książki „Interpretacja wyników badań" autorstwa dr Katarzyny Wrotek, wydawnictwo Mediaprofit

Kto, jak często i za ile?

Ogólne badanie fizykalne

Ogólne badanie fizykalne, podczas którego lekarz nas obejrzy, osłucha i zmierzy ciśnienie, to standard. Poddawać się mu powinien każdy z nas raz w roku.

Cena: w prywatnym gabinecie - 50-100 zł.

Ogólne badanie krwi

Każdy powinien sobie zbadać krew raz do roku. Po 40. roku życia to wręcz obowiązek.

Cena: ok. 30 zł.

Ogólne badanie moczu

Raz do roku.

Cena: ok. 15 zł.

EKG

Po 40. roku życia każdy z nas powinien robić sobie EKG raz do roku. Cena: ok. 30 zł.

Cholesterol

Po ukończeniu 30. roku życia każdy powinien badać sobie poziom cholesterolu raz do roku.

Cena: ok. 15 zł.

Rentgen płuc

Przede wszystkim powinni badać się palacze.

Należy wykonać dwa zdjęcia: przednio-tylne i boczne. Zdjęcia najlepiej pokaż onkologowi.

Cena: zdjęcie boczne - ok. 25 zł, przednio-tylne - 40-60 zł.

Badanie piersi

Samokontrola. Warto ją zacząć, począwszy od 20. urodzin, i regularnie badać piersi co miesiąc już przez całe życie. Od 20. do 49. roku życia piersi przynajmniej raz na trzy lata powinien badać lekarz, a po 50. roku życia co rok.

USG

Młodsze kobiety, pomiędzy 30. a 40. rokiem życia, powinny przynajmniej raz na dwa lata zrobić ultrasonograficzne badanie piersi.

Mammografia

Jeżeli w rodzinie danej kobiety były zachorowania na raka piersi (babka, matka, siostra), powinna się ona poddawać temu badaniu okresowo po ukończeniu 40 lat. Po ukończeniu 50. roku życia każda kobieta powinna wykonywać mammografię raz do roku.

Cena:

Mammografia - 75-100 zł.

USG piersi - ok. 60-80 zł.

Cytologia

Badanie ginekologiczne, wymaz z pochwy i badanie cytologiczne błony śluzowej macicy, powinno być wykonywane - od 20. roku życia - corocznie, kobiety przyjmujące hormony - co pół roku.

Cena: ok. 40 zł.

Badanie jelita grubego

Po 40. roku życia każdy powinien corocznie poddać się badaniu przez lekarza palcem przez kiszkę stolcową, a od 45. roku życia corocznie przeprowadzić badanie na obecność krwi utajonej w stolcu (każdy może nabyć w aptece test i wykonać go samodzielnie zgodnie z instrukcją).

Kolonoskopia

Po 50. roku życia wskazane jest poddawanie się badaniu kolonoskopowemu co 5 lat, zawsze po uprzedniej konsultacji z lekarzem, najlepiej onkologiem.

Cena:

Test na wykrycie krwi utajonej - kilkanaście złotych.

Kolonoskopia - 250-300 zł. Dodatkowo trzeba zapłacić za pobranie wycinków i ich zbadanie. Można też przeprowadzić kolonoskopię w znieczuleniu ogólnym - to dodatkowy koszt około stu kilkudziesięciu złotych.

Gastroskopia

Gastroskopia to badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Na to badanie powinniśmy się udać ze skierowaniem od lekarza specjalisty.

Cena:

Gastroskopia + test na Helicobacter pylori (bakterii odpowiedzialnych za powstawanie wrzodów) - ok. 150-180 zł.

Badanie prostaty

Podobnie jak w przypadku raka jelita grubego, w profilaktyce guzów stercza dużą rolę odgrywa regularne. Każdy mężczyzna po 45. roku życia powinien co roku wykonywać badanie prostaty przez odbytnicę - palcem lub za pomocą USG.

Dodatkowo profilaktyce służy tzw. oznaczanie poziomu PSA w surowicy krwi (białka produkowanego przez stercz, którego poziom podwyższa się w chorobach prostaty. Oznaczenie poziomu PSA należy wykonywać co roku po skończeniu 50. roku życia lub po 40. roku życia, jeżeli na raka prostaty chorował ktoś w rodzinie.

Cena:

USG prostaty - ok. 80-90 zł.

Test na poziom PSA - ok. 25 zł.

Źródło: Wojciech Moskal, „Gazeta Wyborcza”, 2008-06-11,

publikacja internetowa: http://wyborcza.pl